درسنامه آموزشی دین و زندگی (1) کلاس دهم انسانی

جلسه اول

در درس چهارم با حقیقت مرگ به‌عنوان مرحله‌ای از مراحل بازگشت انسان به سوی خداوند آشنا شدیم و دریافتیم که مرگ نیستی انسان نیست بلکه جدا شدن روح آدمی از بدن مادی است. در اصطلاح دینی به لحظه جدایی روح از بدن، زمان احتضار گفته می‌شود. زمان احتضار پایان حیات دنیوی انسان و آغاز حیات اخروی اوست.

این لحظه حساس‌ترین لحظه حیات آدمی است چرا که چگونگی مرگ انسان، تکلیف زندگی پس از مرگ او را مشخص می‌نماید. در واقع این لحظه مانند یک جمع‌بندی از زندگی دنیایی انسان است.

رسول خدا در خصوص چگونگی مرگ انسان می‌فرمایند:

انسان آن‌گونه که زندگی کرده است میمیرد و آن‌گونه که مرده است برانگیخته می‌شود.

این روایت نشان می‌دهد که چگونه زندگی کردن انسان‌ها چگونه مردن آنها را رقم می‌زند، یعنی اگر انسان در دنیا تسلیم فرمان‌های خدا بوده، هنگام مرگ نیز با همین حالت تسلیم از دنیا می‌رود و اگر در دنیا مطیع فرمان‌های خدا نبوده، حتی اگر ادعای مسلمانی داشته باشد، با حالت کفر دنیا را ترک می‌کند. این مسئله آن‌قدر مهم است که خداوند به مؤمنان هشدار می‌دهد که مراقب باشند که در حالت تسلیم نسبت به خداوند از دنیا بروند:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَ لَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ _{سورهٔ آل عمران، آیهٔ 102}
ای کسانی که ایمان آورده‌اید آن‌گونه که شایسته است، تقوا ورزید و نمیرید مگر آنکه در حالت تسلیم نسبت به خدا باشید.

سکرات موت:

انسان در لحظه مرگ چنان متوجه حقایق پیش رویش در عالم برزخ می‌شود که حالتش شبیه یک انسان مست می‌گردد که از اطرافش غافل است و نمی‌داند چه می‌کند؛ چنانچه در آیات ابتدای جلسه به آن اشاره شد قرآن کریم از این حالت با عنوان «سکرات موت» یاد می‌نماید. این مستی برای مؤمن لذت‌بخش و برای کافر به صورت حیرت و بُهت ناشی از رنج و ترس جلوه می‌کند.

توصیف مرگ مؤمنان:

در هنگام مرگ، اهل ایمان چنان مورد لطف و محبّت خداوند قرار می‌گیرند که سرمست می‌شوند و دیگر علاقه‌ای به ماندن در دنیا ندارند و به شوق عطر دل‌انگیزی که از حرم الهی به مشامشان رسیده است، به راحتی جان می‌دهند. در این حالت مرگ برای مؤمنان نه تنها رنج‌آور نیست بلکه لذت‌بخش‌ترین لذتی است که تاکنون چشیده‌اند.

امام صادق (ع) چگونگی مرگ برای مؤمنان را این‌گونه توصیف می‌نمایند:

«مرگ برای مؤمن همانند بهترین بوییدنی‌هاست که ببوید و در اثر استشمام بوی خوش، تمام ناراحتی‌ها و رنج‌ها یک جا از او قطع شود».

توصیف مرگ کافران:

کسانی که معاد و بازگشت به سوی خدا را انکار می‌نمودند در لحظه مرگ با دیوار سخت واقعیت برخورد می‌کنند و می‌فهمند که حرف‌ها و گمان‌هایشان در مورد خدا غلط بوده است، اما افسوس که فرصت عمل را از دست داده‌اند و زندگی ابدی را باخته‌اند.

چنانکه در آیات ابتدایی خواندیم فرعون زمانی که در حال غرق شدن بود، شروع به اقرار به ربوبیت خدا کرد اما دیگر فایده‌ای به حال او نداشت. سوره: ...... / آیه.....)

رسول خدا (ص) در وصف چگونگی مرگ کافر می‌فرماید:

«فرشته مرگ زمانی که برای گرفتن روح کافر فرود می‌آید، ابزاری آتشین همراه خود دارد که روح او را با آن می‌گیرد [و آن صحنه چنان وحشتناک است که] جهنم بر اثر آن فریاد می‌کشد»

جلسه دوم

در جلسه پیشین با لحظات احتضار و قبض روح انسان توسط فرشتگان مرگ آشنا شدیم. در این جلسه با نحوه‌ای از مرگ آشنا می‌شویم که آرزوی بسیاری از خوبان عالم بوده و از آن با عنوان شرافت‌مندانه‌ترین مرگ‌ها یاد شده است.

رسول خدا (ص) می‌فرماید: «شهادت شرافت‌مندانه‌ترین مرگ‌هاست».

شهید کسی است که در راه خدا جانش را نثار می‌کند و از این جهت شهادت را مرگ تاجرانه می‌گویند، زیرا انسان به‌عنوان یک فروشنده، جان خود را به خداوند که خریدار است به بهای بهشت جاویدان می‌فروشد. جانی که اگر آن را با اختیار خود نفروشد به‌طور طبیعی آن را از دست خواهد داد. در این معامله خداوند به‌عنوان خریدار، در ازای آن چیزی که می‌خرد بهترین‌ها را عطا می‌کند و اگر کمی تفکر نماییم می‌بینیم فروشنده دارد چیزی را که حقیقتاً خریدار، مالک آن است به خریدار می‌فروشد.

روزی رسول خدا شخصی را دیدند که با خداوند چنین مناجات می‌نمود: «خدایا من از تو بهترین چیزی که از تو خواسته شده است را می‌خواهم پس به من بهترین چیزی را که به کسی عطا نموده‌ای، عطا کن» ایشان پس از شنیدن مناجات آن فرد فرمودند: «اگر دعای این شخص به اجابت برسد خونش در راه خدا ریخته خواهد شد و شهید می‌شود»

خداوند شهید را در نزد خویش روزی خاص می‌دهد و شهید بابت آنچه خداوند از فضلش به او عطا می‌نماید چنان سرخوش است که دیگر هیچ‌گونه ترس و ناراحتی به او راه نمی‌یابد و به دیگر همراهانش که هنوز به اوملحق نشده‌اند نیز بشارت چنین جایگاهی را می‌دهد. (سوره: /........ آیه......)

شرط شهادت

دانستیم که انسان‌ها آن‌گونه می‌میرند که زندگی نموده‌اند. بنابراین شرط شهادت، شهید زیستن است. کسانی که شهیدانه زندگی می‌کنند با خداوند عهد می‌بندند که تا پای جان آن‌گونه که او می‌پسندد زندگی کنند و تسلیم امر او باشند؛ این تسلیم بودن از روی عشق و محبتی است که به خداوند می‌ورزند. بی‌تردید کسی که در طول عمرش عشق و محبت خداوند را بر سایر محبت‌ها و امیال ترجیح داده است مرگش نیز عاشقانه خواهد شد. عاشق خدا در راه خدا مجاهدانه زندگی می‌کند و تسلیم امر خداست؛ هر آنچه او بگوید با دیدهٔ جان می‌پذیرد و اگر دچار لغزشی شود در پی جبران آن بر می‌آید.

مرگ در راه خدا

اگر کسی توفیق تقدیم نمودن جانش در راه خدا را پیدا نکند اما در حالتی از دنیا برود که تسلیم او باشد و در راه خدا باشد خداوند به او اجر و پاداش شهید را عطا می‌کند. بنابراین انسان‌های دیگری هم در زمره شهدا محسوب می‌شوند که در ادامه به پنج دسته از آنها اشاره می‌کنیم:

1- کسانی که از خداوند و رسول اطاعت نمایند.
2- کسانی که در انتظار حضرت حجت ابن‌الحسن باشند.
3- کسانی که می‌توانند گناه کنند اما پاکدامنی می‌ورزند.
4- کسانی که بر بلا صبر می‌نمایند.
5- کسانی که در خانه به همسر خود کمک می‌کنند و آن را ننگ نمی‌دانند.

احکام:

- اگر زن یا مرد مسلمان، از دنیا برود، برخی کارها را باید برای او انجام داد مانند: غسل، کفن، نماز میت و... .
- اگر کسی بدن انسان مرده‌ای را که سرد شده و غسل داده نشده است، لمس نماید باید غسل مس‌میت کند.
- کسی که به میدان جهاد برود و در میدان نبرد کشته شود، شهید در معرکه (میدان جنگ) است و غسل و کفن نیاز ندارد بلکه با لباس خودش دفن می‌شود.